Guernica (Pablo Picasso)
Een last-minute citytrip naar Madrid bracht ons onder andere in het Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía en voor het topstuk van de collectie: de Guernica van Pablo Picasso. Ik was onder de indruk.
Niet alleen omwille van de kubistich-expressionistische stijl of omwille van de afmetingen (4×8m) is dit werk bijzonder impressionant, maar ook en vooral omwille van de context en de inhoud. Het doek werd gemaakt naar aanleiding van de verschrikkingen tijdens de Spaanse burgeroorlog in de jaren ‘30. Maar het is een tijdloos monument als aanklacht tegen alle oorlog en terreur. Met het Atocha-station (waar op 11 maart 2004 op vier passagiertstreinen bommen ontploften en 191 mensen werden gedood) aan de overkant van de straat blijft die aanklacht ook nu nog brandend actueel.
Deze trieste episode uit de recente Europese geschiedenis is bij velen onder ons niet echt goed gekend. Begin jaren ‘30 was Spanje een democratische republiek (nadat koning Alfons XIII het ontvlucht was), maar kende een zeer instabiele politieke situatie, met een sterke polarisering tussen links en rechts. De linkse republikeinen en communisten en de rechtse monarchisten en nationalisten/falangisten stonden recht tegenover elkaar. De troepen werden, aan beide kanten, gevormd door zowel militairen als gewone burgers (gewapende spoorwegarbeiders en mijnwerkers). Het intern-Spaanse conflict kreeg snel een internationaal aspect door de steun van het stalinistische Sovjetunie aan de republikeinen, maar vooral door de steun van fascistisch Italië en nazi-Duitsland aan de falangisten. Op 26 april 1937 werd het Baskische dorpje Guernica door de Duitse luchtmacht gebombardeerd. Dit bombardement tegen onschuldige burgers (1650 doden) had geen enkel strategisch belang; Hermann Göring gaf later toe dat hij zijn nieuwe Luftwaffe eens aan het werk wou zien. Na de nationalistische overwinning in Barcelona (januari 1939) stortte de republikeinse weerstand in. In april 1939 viel Madrid en riep generaal Franco de dictatuur uit. Met de dood van Franco in 1975 eindigde de dicatuur en werd door koning Juan Carlos de democratie opnieuw ingesteld.
Pablo Picasso was een fel tegenstander van Franco. Na de Duitse bombardementen op Guernica reageert Picasso furieus; zijn woede uit hij in een grote wandschildering. Hij schetst honderden voorstudies, waarvan er een groot deel in het Reina Sofia tentoon worden gesteld. De kubistische karakteristieken (vlakke vormen, verplaatsingen van ogen, oren en ledematen) en de expressionistische trekjes (krachtige figuren) zijn de basis voor een scherpe aanklacht tegen de verschrikkingen van een oorlog. Het stervende paard in het midden staat symbool voor het vergeefse protest. Links van het paard ligt een dode soldaat, het zwaard nog in de hand. Daarboven een moeder, verscheurd door het verdriet over de dood van haar kind. Een stier en drie figuren links staren over het schrikwekkende tafereel, allemaal hevig in paniek. Je voelt letterlijk de chaos van een bombardement. De ontwrichting van de lichaamsdelen, de versplintering van het beeld, het gebruik van zwart/wit, … getuigen van de meedogenloze werkelijkheid en van de overweldigende emoties. Het filmpje hieronder toont in een geslaagde 3D-reconstructie de afzonderlijke onderdelen (gezien bij standaardgaste Jelle Van Riet).
De Guernica werd geschilderd in opdracht; Picasso was gevraagd een doek te maken voor het Spaanse paviljoen van de Parijse wereldtentoonstelling in 1937 (de maquette van het paviljoen is ook te zien in het Madrileense museum). De aanval op Guernica vormde zijn directe inspiratie. Toen het schilderij was opgehangen, werd het overspoeld door een stroom van kritiek. Nadien maakte het doek een wereldreis als aanklacht tegen het fascisme. Vanaf het begin van WOII was Guernica te zien in het MoMa in New York. Picasso wilde het doek niet naar Spanje laten terugkeren zolang de democratie er niet was hersteld. Pas sinds 1981 is de Guernica opnieuw in Madrid te bewonderen, eerst in een bijgebouw van het Prado, sinds 1992 in het Reina Sofia.
